Türk Rock Tarihi: 1960’lardan Bugüne Kronoloji ve Kaynaklar

Kısaca: Türk rock ne zaman başladı?

Türk rock, 1960’lı yılların ortasında Anadolu pop adıyla doğdu. 1964’te Tülay German’ın Milli Orkestra eşliğinde seslendirdiği “Burçak Tarlası” akımın ilk kıvılcımı kabul edilir; 1965’te Hürriyet gazetesinin başlattığı Altın Mikrofon yarışması sahneyi ülke çapına yaydı; 1967 ve 1968’de Anadolu’dan gelen ezgileri elektro gitar ve orgla buluşturan ilk 45’likler birbiri ardına çıktı. 1970’lerde bu müzik Anadolu rock adını aldı ve altın çağını yaşadı.

12 Eylül 1980 darbesi sahneyi susturdu, sanatçıların bir kısmı yurt dışına gitti. 1990’larda Türk rock, İstanbul’da Kemancı çevresinde ve Kadıköy’de Akmar Pasajı’nda kurulan bağımsız ağ sayesinde yeniden yükseldi. 2000’lerde festival ve albüm patlamasına dönüştü, 2010’lardan itibaren internet üzerinden yayın yapan bağımsız sahneye kaydı. Bu yazı, 1960’lardan bugüne Türk rock tarihini kronolojik olarak, kaynak göstererek anlatıyor.

1960’lı yıllar: yarışmalar, ilk 45’likler ve Anadolu pop’un doğuşu

Türkiye’de rock müziğin ilk yılları, batılı grupların şarkılarını çalan orkestralarla başladı. 1961’de Erol Büyükburç “Little Lucy” adlı bestesini plağa okuyarak Türkçe sözlü hafif batı müziğinin kapısını araladı. 1962’de Erkin Koray, bir yüzünde “Bir Eylül Akşamı”, diğer yüzünde İngilizce bir parçanın bulunduğu ilk 45’liğini kaydetti; plak ancak 1966’da yayımlanabildi. Aynı yıllarda Barış Manço ve arkadaşları Harmony’yi kurup İngilizce parçalar kaydediyor, Cem Karaca tiyatroyla birlikte müziğe de adım atıyordu.

Sahneyi asıl büyüten şey yarışmalar oldu. 7 Eylül 1964’te kurulan Mavi Işıklar, 1965’te düzenlenen ilk Altın Mikrofon yarışmasında ikinci oldu; yarışmayı Yıldırım Gürses kazandı, Silüetler üçüncü sırada yer aldı. Hürriyet, ilk ona giren bütün eserleri 45’lik olarak bastı ve yarışma şarkıları Ankara, İstanbul, İzmir ve Adana’da halkın oylarına sunuldu. 1966’da Altın Mikrofon’u Silüetler kazandı, Mavi Işıklar yine ikinci oldu. 1967’de birinciliği Mavi Çocuklar alırken ikinciliği ilk plağını henüz çıkarmamış olan Cem Karaca ve Apaşlar kazandı. 1968’e gelindiğinde sıralama bambaşkaydı: Batman’dan gelen T.P.A.O. Batman Orkestrası birinci, Haramiler ikinci, Moğollar üçüncü, Erkin Koray dördüncü oldu.

1967’de İstanbul’da kurulan Moğollar, ilk 45’liği “Eastern Love / Artık Çok Geç”i Şubat 1968’de çıkardı; aynı yıl Altın Mikrofon’da “Ilgaz” ile üçüncü oldular. 1969’da yaptıkları müziğe Anadolu Pop adını verdiler ve bu adın yalnızca türkü düzenlemelerinden ibaret olmadığını göstermek için “Dağ ve Çocuk / İmece” 45’liğini yayımladılar. Anadolu’nun ezgisini elektro gitarla buluşturan o dönemin diğer isimleri arasında Barış Manço’nun Kaygısızlar’ı, Erkin Koray’ın Yeraltı Dörtlüsü, Haramiler, Apaşlar ve 3 Hürel vardı (3 Hürel: Üç Kardeş, Tek Ses yazımızda bu üçlünün hikâyesi ayrıntılı duruyor).

1967-1971: Anadolu pop’un altın yılları

1969 ve 1970, Anadolu pop’un hem sahne hem plak açısından en verimli dönemi oldu. Moğollar 1969’da basçı değişikliğiyle kadrosunu güçlendirdi, Yahya Kemal Beyatlı’nın “Sessiz Gemi” şiirini ve “İndim Havuz Başına” türküsünü yeniden yorumladı. Temmuz 1970’te gruba genç şarkıcı Ersen katıldı; Ersen sadece vokal değil, kemanıyla da grubun sesine yeni bir renk getirdi ve “Ternek / Haliç’te Gün Batımı” 45’liği doğdu.

1970’in sonunda Moğollar Paris’e gitti ve CBS firmasıyla üç yıllık bir anlaşma imzaladı. Anlaşmanın ilk ürünü Ocak 1971’de Fransa’da yayımlanan “Behind the Dark / Hitchin” 45’liği oldu. Aynı dönemde Paris’te Belçika’da yaşayan Barış Manço ile yolları kesişti ve kurdukları birlikteliğe “ManchoMongol” adını verdiler. Moğollar’ın Fransa’da yayımlanan “Danses Et Rythmes De La Turquie D’hier À Aujourd’hui” albümü, ülkemizde Anadolu Pop adıyla bilinen kayıt, Fransa’da Académie Charles Cros’nun Grand Prix du Disque ödülünü kazandı. (Anadolu Pop · 1971 Grand Prix du Disque yazımız bu ödülün hikâyesini anlatıyor.)

1970’ler: Anadolu rock’ın altın çağı

1970’ler, Anadolu pop’un Anadolu rock’a evrildiği, plağın ve sahnenin aynı hızda büyüdüğü on yıl oldu. Erkin Koray 1970’te Yeraltı Dörtlüsü ile verdiği konserlerle elektro bağlamayı rock’ın merkezine taşıdı, 1975’in başında yayımlanan ilk özgün LP’si Elektronik Türküler ile Anadolu ezgisini fuzz gitar, synth ve doğu ritimleriyle birleştirdi (Elektronik Türküler yazısı bu albümün ayrıntılarına iniyor).

Barış Manço, 1971-72’de Kurtalan Ekspres kadrosunu kurdu ve 1973’ten itibaren “Küheylan”, “Lambaya Püf De”, “Nane Limon Kabuğu” gibi 45’liklerle dönemin en çok dinlenen ismi oldu. Cem Karaca ise 1970’te Kardaşlar’la, sonra Moğollar ve Dervişan’la çalıştı; 1974’te “Yoksulluk Kader Olamaz”, 1978’de Edirdahan ile “Safinaz” gibi kayıtlar yaptı. Aynı on yılda Ersen, Selda Bağcan, Edip Akbayram, Selçuk Alagöz ve Bunalımlar gibi isimler türküyü rock düzenlemesiyle yorumlayan geniş bir repertuvar kurdu. Bugün “Anadolu rock” listelerinde aranan o sert, psikedelik sesin kökleri bu 45’liklerde ve Hardal gibi grupların kayıtlarındadır (Hardal: Psikedelik Kökler bu damarı anlatıyor).

1980’ler: darbe, sürgün ve sessizlik yılları

12 Eylül 1980 darbesi Türk rock’ını en sert yerinden kesti. Sokağa çıkma yasakları, konser izinleri ve sanatçılar üzerindeki baskı sahneyi neredeyse durdurdu; Cem Karaca 1979’da yurt dışına çıktı ve dönüşü yıllar sonra, 29 Haziran 1987‘de gerçekleşti (Cem Karaca’nın Babası ve Bir Vasiyet yazımız o süreci anlatıyor).

Buna karşılık 1980’ler, Türkçe sözlü rock’ın dil meselesini çözdüğü on yıl oldu. 1984’te kurulan Bulutsuzluk Özlemi, Türkiye’nin ilk Türkçe sözlü alternatif rock grubu olarak sahneye çıktı; aynı yıl İstanbul’da Nezih Onur, Doğan Sakin ve İdris Tübcil Kramp‘ı kurdu. Tarsus’ta “Echo ’83” adıyla 1980’de kurulan grup 1984’te Mavisakal adını aldı. 1986’da Galata Köprüsü altında açılan Kemancı, önümüzdeki on yılın rock merkezi olacaktı. 1987’de temelleri atılan Pentagram (yurt dışında Mezarkabul), 1990’da kendi adını taşıyan ilk albümüyle Türk heavy metal sahnesinin çatısını kurdu.

1990’lar: Kemancı, Akmar ve Türk rock’ın ikinci doğuşu

1990’lar Türk rock’ının gerçek patlama dönemidir ve bu patlamanın adresi büyük ölçüde Kemancı’dır. 1988’de Bursa’da Şebnem Ferah tarafından kurulan, tamamı kadınlardan oluşan hard rock grubu Volvox (1992’de Özlem Tekin de kadroya katıldı) 1994’e kadar sahnede kaldı (Volvox 1992 röportajı arşivimizde duruyor). Aynı sahnenin diğer çocukları Mad Madame ve Indians’tan çıkan isimler, on yılın sonunda Duman’ı kuracaktı.

Mavisakal 1992’de Çektir Git ile ilk kasetini çıkardı (Mavi Sakal: Alternatif Bir Dönüm Noktası); 1993’te kurulan Kargo ilk albümü Sil Baştan‘ı yayımladı ve Koray Candemir’in katıldığı kadroyla doksanların ikinci yarısında ana akıma yerleşti. Aynı yıl İstanbul’da Rashit punk sahnesini kurdu ve 1996’da ilk albümünü Fransa’daki Darbouka Records’tan çıkardı (Rashit: Punk’ın Sokak Sesi). Ocak 1995’te mor ve ötesi kuruldu; 1997’de Kurban sahneye çıktı (Kurban yazımız grubun inatçı hikâyesini anlatıyor). Thrash metal yaparak başlayan Athena, 1997’de tarzını ska ve punk’a çevirdi ve Holigan ile ülke çapında yankı uyandırdı. Şebnem Ferah 15 Kasım 1996’da ilk solo albümü Kadın‘ı çıkardı.

Bu on yılın en önemli altyapısı Kadıköy’de kuruldu: 1982’de açılan Akmar Pasajı, ikinci el kitapçıları ve müzik dükkânlarıyla fanzin ile metal ve rock kültürünün merkezi hâline geldi. 1999’da pasaja düzenlenen polis baskını, yakalananların olayla ilgisiz kişiler olduğunun anlaşılmasıyla kamuoyunda uzun süre tartışıldı. Buna rağmen 1990’lar, Ada Müzik gibi şirketlerin ve yeni açılan müzik kanallarının desteğiyle Türk rock’ının en üretken yılları oldu; Duman 1999’da kurulup aynı yıl Eski Köprünün Altında albümünü çıkardı.

2000’ler: festival çağı ve ana akım

2000’ler, Türk rock’ının kitleselleştiği on yıldır. Duman 2002’de Belki Alışman Lazım ile büyük çıkışını yaptı. Ankara’dan 2002’de kurulan Çilekeş, 1999’da Raindog adıyla başlayıp Zakkum adını alan grup, 2004’te kurulan Pinhâni ve 2001 sonunda kurulup ilk albümünü 14 Aralık 2004’te çıkaran maNga, on yılın yeni kuşağını taşıdı. Hayko Cepkin, Aylin Aslım, Redd (Redd incelemesi) ve Vega gibi isimler listelerin üst sıralarına yerleşti.

Festivaller bu on yılda Türk rock’ının ana mekânı oldu. 2003-2013 arasında düzenlenen Rock’n Coke, İstanbul’da uluslararası gruplarla yerli grupları aynı sahneye taşıdı. 2003’ten 2008’e kadar Sarıyer’de yapılan Barışarock, Rock’n Coke’a karşı geliştirilen, ücretsiz ve sponsorsuz bir alternatif olarak doğdu; 2006’da 80.000 kişiyi ağırladı (Barışarock arşivimiz bu festivalin en kapsamlı kaydı). 2005’te Edremit Dalyan Sahili’nde başlayan Zeytinli Rock Festivali, 2009-2010’da Rock Tatili adıyla Foça’ya taşındı. Dipses arşivi de bu dönemde, 2004’te kuruldu; o yılların forum ve haber kayıtları bugün Arşiv Kazısı yazılarımızda gün yüzüne çıkıyor.

2010’lar: bağımsız sahne ve internet

2010’ların rock sahnesi, plak şirketlerinden çok internet üzerinden büyüdü. 2008’de kurulan Büyük Ev Ablukada, konser kayıtlarını internetten paylaşarak tanınan ilk gruplardan oldu. Mayıs 2011’de kurulan Yüzyüzeyken Konuşuruz, aynı yıl Ankara’da kurulan Son Feci Bisiklet, 2014’te kurulan ve ilk stüdyo albümünü 2017’de yayımlayan Dolu Kadehi Ters Tut ile kendi kayıtlarını yayınlayan gruplar yeni kuşağı belirledi. 2011’den sonra konser ve albüm anlamında sessizliğe çekilen Çilekeş kadrosundan çıkan Lalalar, 2020’de kurularak bu hattı sürdürdü.

Aynı dönemde Anadolu rock mirası yeniden yorumlandı: Gaye Su Akyol, türkü ve psikedelik rock geleneğini çağdaş bir dille birleştirerek yurt dışında da geniş bir dinleyici kitlesi buldu. On yılın ortasından itibaren rock sahnesi yerini büyük ölçüde rap ve elektronik müziğe bıraktı; rock konserleri daha küçük mekânlara ve bağımsız festival takvimine çekildi.

2020’ler: bugün Türk rock nerede?

2020’de başlayan pandemi, canlı müziği ülke çapında durdurdu; sahneler kapandı, albümler dijital olarak yayımlandı. Dönüş, açık hava festivalleriyle oldu. Bugün Türk rock’ının merkezi büyük plak şirketleri değil; Kadıköy ve İzmir’deki küçük sahneler, bağımsız plak basan kolektifler ve internet arşivleri. 2004’ten beri rock ve metal arşivi tutan dipses.net de bu hafızanın bir parçası: 1990’lardan kalma kaset kayıtları, dergi taramaları ve o dönemin internet forumlarının kopyaları bu sitede duruyor.

Türk rock kronolojisi

• 1961 · Erol Büyükburç “Little Lucy” bestesini plağa okuyor.
• 1962 · Erkin Koray ilk 45’liğini kaydediyor (yayını 1966).
• 1964 · Tülay German “Burçak Tarlası” ile Anadolu pop’un ilk kıvılcımını yakıyor; Mavi Işıklar kuruluyor.
• 1965 · İlk Altın Mikrofon yarışması; birinci Yıldırım Gürses.
• 1966 · Altın Mikrofon’u Silüetler kazanıyor.
• 1967 · Mavi Çocuklar birinci, Cem Karaca ve Apaşlar ikinci; Moğollar İstanbul’da kuruluyor.
• 1968 · T.P.A.O. Batman Orkestrası birinci; Moğollar üçüncü, Erkin Koray dördüncü.
• 1969 · Moğollar yaptıkları müziğe “Anadolu Pop” adını veriyor.
• 1970 · Moğollar Paris’e gidip CBS ile anlaşıyor; Ersen gruba katılıyor.
• 1971 · “Behind the Dark / Hitchin” Fransa’da; Moğollar Grand Prix du Disque ödülünü kazanıyor.
• 1973 · Barış Manço Kurtalan Ekspres ile plağa dönüyor.
• 1974 · Cem Karaca ve Dervişan “Yoksulluk Kader Olamaz”.
• 1975 · Erkin Koray’ın ilk özgün LP’si Elektronik Türküler.
• 1980 · 12 Eylül darbesi; rock sahnesi yıllarca sessizliğe çekiliyor.
• 1984 · Bulutsuzluk Özlemi ve Kramp kuruluyor; Mavisakal adı doğuyor.
• 1986 · Kemancı açılıyor.
• 1987 · Pentagram’ın temelleri atılıyor; Cem Karaca Türkiye’ye dönüyor.
• 1992 · Mavisakal’ın Çektir Git kaseti.
• 1993 · Kargo ve Rashit kuruluyor.
• 1995 · mor ve ötesi kuruluyor.
• 1996 · Şebnem Ferah’ın ilk solo albümü Kadın.
• 1997 · Kurban kuruluyor; Athena ska-punk’a dönüyor.
• 1999 · Duman Eski Köprünün Altında; Akmar Pasajı’na polis baskını.
• 2002 · Duman Belki Alışman Lazım; Çilekeş kuruluyor.
• 2003 · Rock’n Coke ve Barışarock başlıyor.
• 2004 · maNga ilk albümünü çıkarıyor; Pinhâni kuruluyor; dipses.net arşivi başlıyor.
• 2005 · Zeytinli Rock Festivali başlıyor.
• 2011 · Yüzyüzeyken Konuşuruz ve Son Feci Bisiklet kuruluyor.
• 2014 · Dolu Kadehi Ters Tut kuruluyor.
• 2020 · Pandemi canlı müziği durduruyor; Lalalar kuruluyor.

Bu yazı serinin 1/12 yazısıdır. Serinin tamamı: En İyi 50 Türk Rock Albümü · 90’ların En İyi Türk Rock Grupları · 2000’lerin En İyi Türk Rock Grupları · Unutulmuş Türk Rock Grupları · En İyi Türk Rock Şarkıları · Anadolu Rock Nedir? · Türkiye’de Alternatif Rock · Türkiye’de Punk Rock · Türkiye’de Grunge · Türk Rock’ın En İyi Cover’ları · Türk Rock’ın Kayıp Kayıtları

Sık sorulan sorular

Türk rock ne zaman başladı?

Türk rock’ın başlangıcı 1960’lı yılların ortasıdır. 1964’te Tülay German’ın “Burçak Tarlası” kaydı Anadolu pop akımının ilk kıvılcımı sayılır; 1965’te Altın Mikrofon yarışmasıyla sahne ülke çapına yayıldı ve 1967-1968’de ilk Anadolu pop 45’likleri çıktı.

Anadolu pop ile Anadolu rock arasındaki fark ne?

Anadolu pop, 1960’ların sonunda Anadolu ezgilerinin elektro gitar ve orgla çalındığı dönemin adıdır; Moğollar’ın 1969’da kendi müziklerini böyle adlandırmasıyla yerleşti. Anadolu rock ise 1970’lerde aynı damarın sertleşip psikedelik rock ve progresif öğelerle genişlemiş hâlidir; Erkin Koray, Barış Manço, Cem Karaca ve Hardal bu dönemin temsilcileridir.

Türk rock’ın altın çağı hangi yıllardır?

İki altın çağdan söz edilir. Birincisi 1970’lerdir: Erkin Koray’ın Elektronik Türküler‘i, Barış Manço ve Kurtalan Ekspres, Cem Karaca ve Dervişan bu yıllarda çıktı. İkincisi 1990’ların ikinci yarısıdır: Kemancı’dan yetişen kuşak, Kargo, Mavisakal, Rashit, mor ve ötesi, Kurban ve Duman ile Türk rock ilk kez geniş kitlelere ulaştı.

12 Eylül darbesi rock müziği nasıl etkiledi?

12 Eylül 1980 darbesi konserleri ve sahne izinlerini fiilen durdurdu, sanatçılar üzerindeki baskı arttı. Cem Karaca 1979’da yurt dışına çıktı ve ancak 29 Haziran 1987’de dönebildi. Rock sahnesi 1980’lerin ortasından itibaren Kemancı ve benzeri mekânlarla yeniden toparlandı.

Türk rock’ı bugün hangi gruplar temsil ediyor?

Bugünkü sahne, 2010’larda kurulan bağımsız gruplarla şekillendi: Büyük Ev Ablukada, Yüzyüzeyken Konuşuruz, Son Feci Bisiklet, Dolu Kadehi Ters Tut ve 2020’de kurulan Lalalar bu kuşağın öne çıkan isimleri. Anadolu rock mirasını çağdaş dille sürdüren Gaye Su Akyol ise yurt dışında da geniş kitlelere ulaşıyor.

Kaynaklar

• Türkçe Vikipedi: Türk rock müziği, Anadolu rock, Anadolu pop, Altın Mikrofon, Moğollar (müzik grubu), Erkin Koray, Cem Karaca, Barış Manço, Erol Büyükburç, Mavi Işıklar, Volvox, Mavisakal, Kargo, mor ve ötesi, Pentagram (müzik grubu), Kurban, Duman (müzik grubu), Athena (müzik grubu), Şebnem Ferah, Bulutsuzluk Özlemi, Kramp, Akmar Pasajı, Barışarock, Rock’n Coke, Zeytinli Rock Festivali, Çilekeş, Zakkum, Pinhâni, Dolu Kadehi Ters Tut, Yüzyüzeyken Konuşuruz, Son Feci Bisiklet, Büyük Ev Ablukada
• dipses.net arşiv yazıları: Anadolu Pop · 1971 Grand Prix du Disque, Elektronik Türküler, 3 Hürel, Hardal, Cem Karaca, Volvox 1992 röportajı, Mavi Sakal, Rashit, Kurban, Barışarock, Redd, Arşiv Kazısı #1, 90’larda IRC